دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

373

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

اميرالامراى شاهرخ يعنى جلال الدّين فيروزشاه بخشهاى زيادى به اين مجتمع افزود . اين بخشها عبارت بود از مدرسه‌اى در سمت غربى صحن و مسجد « جديدى » در جنوب گنبدخانه مربع شكل . فقط بخشى از سمت شرقى مدرسه تكميل شده است : يك هشتى كوچك گنبدى و يك گنبدخانه در سمت جنوب به نام گنبد سبز كه طبق كتيبه‌اى از آثار استاد حاجى محمود است و در اينجا در پيوند با جامع شيراز در سال 844 / 1 - 1440 توصيف شده است . قوسهايى متقاطع از گنبد سبز حفاظت مىكنند و اين وضعيت را قبلا در مدرسه غياثيه خرجرد و آرامگاه گوهرشاد در هرات هم متوجه شديم . امّا ، آنچه كه امروزه از مسجد جديد فيروزشاه باقى مانده بخشى است از يك عبادتگاه گنبدى شكل كه در سال 846 / 3 - 1442 تكميل و بقيه در سالهاى اخير مرمت شده است . نظام طاقبندى آن مثل نظام طاقبندى گنبد سبز است . احمد بن اسحاق بن مجد الدّين محمد خوافى وزير شاهرخ كه بنيانگذار مدرسه غياثيه خرجرد هم بود ، مسجد به اصطلاح مولانا را در تايباد ، در جنوب روستاى يوسف‌آباد در جوار مرزهاى امروزى افغانستان برپا داشت « 1 » . اين مسجد كه همچون مدرسه خرجرد در سال 848 / 5 - 1444 تكميل شد در كتيبهء زيباى آن با عنوان « بقعه » توصيف گشت - يعنى اصطلاحى كه كردوكار تدفينى دارد و سرسراى تجمع براى جامعه صوفيان بود . مقبره زين الدّين عارف محلى كه در ميانه يك محوطهء مستطيلى قرار گرفته است . مسجد مولانا در سمت جنوبى اين آرامگاه ايجاد گشته و دربردارندهء ايوانى بزرگ با دو ايوان كوچك مشرف بدان است كه به اتاقهاى طاقدارى متصل مىشود . درگاهى در نزديكى ديوار ايوان اصلى به گنبدخانه مربع شكل مىپيوندد و تويزه‌هاى متقاطع هم از گنبد حفاظت مىكنند . اسم معمار آن ثبت نشده ، ولى گدار با عطف توجه به شباهت اجراى تزيين موزائيكى آن با مسجد گوهرشاد در مشهد و مدرسه خرجرد ، اشاره مىكند كه مسجد تايباد كار غياث الدّين شيرازى است كه همدست قوام الدّين در بناى مدرسه خرجرد بوده است . بيشتر تزيين سطوح اصلى اين عمارات خراسانى باقى مانده است . در اندرونيها همانند آرامگاه گوهرشاد در هرات و گنبدخانه قوام الدّين در خرجرد بخش طرحهاى منقوش حفظ شده است . بخش اعظم سطوح بيرونى با آجر لعابى كه به شكل هفت سياه و نقوش لوزى شكل روى آجر غيرلعابى خاتم‌بندى شده ، تزيين يافته است . پشت‌بغليهاى قوسها و نوارهاى كتيبه‌اى كاشيكارى معرق شده است . نقوش آنها اساسا نقوش گياهى است . شايد بيشترين كاربرد كاشيكارى در اندرونى ايوان بزرگ شرقى در گازرگاه بوده باشد كه ازاره تحتانى آن با قاببندهاى مربع شكل از خاتم‌بندى

--> ( 1 ) - همان منبع ، صص 96 - 87 .